Provincie Overijssel

19 april 2012

Overijssel is rijk aan landgoederen, variërend in ouderdom, omvang en verschijningsvorm. Landgoederen dragen bij aan de instandhouding van natuur en hebben een landschappelijke, recreatieve en cultuurhistorische waarde voor onze provincie. Zij leveren daarmee een belangrijke bijdrage aan de identiteit en verscheidenheid van het Overijsselse landschap. Landgoederen beslaan ongeveer 10% van het Overijsselse landoppervlakte.

In 2011 heeft de provincie een inventarisatie laten uitvoeren naar landgoederen in Overijssel. De inventarisatie geeft inzicht in het aantal, de aard en het type van landgoederen in Overijssel.

Overijssel kent 662 bestaande landgoederen. Deze beslaan samen een oppervlakte van meer dan 34.000 hectare. Dit is 10% van de oppervlakte van Overijssel en 25% van de ecologische hoofdstructuur. Van de Overijsselse bossen ligt 40% op landgoederen en 8% van de landbouw in Overijssel heeft plaats op landgoederen.

Er zijn vier typen landgoederen onderscheiden geordend naar tijd van aanleg (zie kaart 1 in de rechterkolom).

Tabel landgoed type

Overijssel kent veel historische landgoederen
De 270 landgoederen van voor 1960 noemen we historische landgoederen. Dit zijn de oudste landgoederen van voor 1850 en de ontginnings- en fabrikantenlandgoederen van 1850 tot 1960. Een digitale kaart met kadastrale begrenzingen van deze historische landgoederen is te vinden in de Atlas van Overijssel. In vergelijking met de rest van Nederland kent Overijssel veel historische landgoederen. Deze dichtheid wordt alleen geëvenaard door delen van Gelderland, Utrecht en de binnenduinrand van Kennemerland. De grote dichtheid aan landgoederen is te verklaren door de aanwezigheid van oude bestuurscentra, de grote welvaart van de steden Zwolle en Deventer en de grote ontwikkeling van de textielindustrie in Twente. Nergens in Nederland zijn zoveel ontginnings- en fabrikantenlandgoederen te vinden als in Overijssel, met name in Oost Twente. Veel van deze landgoederen zijn door (textiel)fabrikanten gesticht op voormalige heidegronden.

Niet heel Overijssel goed bedeeld
De landgoederen zijn niet gelijkmatig over de provincie verspreid, er komen concentraties van landgoederen voor. In Overijssel zijn 7 landgoederenclusters te onderscheiden. Rond de steden Deventer, Enschede en Oldenzaal, bij Vollenhove, rond Heino, langs de Overijsselse Vecht en in de zone Diepenheim-Goor. De helft van de landgoederen ligt in deze zones. De laaggelegen weide- en moerasgebieden in de Kop van Overijssel, de IJsseldelta en de omgeving van Dedemsvaart en Vriezenveen kennen betrekkelijk weinig landgoederen. Deze verschillen kunnen worden verklaard door terreingesteldheid, nabijheid van een stad en de historische infrastructuur. Behalve verschillen in spreiding zijn er ook verschillen in ontwikkeling van landgoederen te zien. In de kaart 2 is te zien dat in Salland de landgoederen vooral van voor 1850 zijn, terwijl er in Twente daarna ook nog tal van nieuwe, vaak grote landgoederen bij kwamen. Deze verschillen komen voort uit sociaal-economische ontwikkelingen. (Zie kaart 2 in de rechterkolom).

Verdwenen landgoederen
Tijdens het onderzoek zijn 175 verdwenen landgoederen opgespoord. Verdwenen landgoederen zijn landgoederen die in de literatuur worden genoemd of op oude topografische kaarten als zodanig staan aangegeven, maar die nu niet meer tot één van de landgoedcategorieën behoren. Sommige zijn verkaveld, andere zijn nu boerenbedrijf, weer andere zijn opgegaan in uitbreidingswijken van steden en dorpen. Ruim 40 van de verdwenen landgoederen zijn in het huidige landschap wel als voormalig landgoed te herkennen. Bij bijvoorbeeld Veldzigt in de gemeente Raalte, en Blankenhemert en Sijsama in de gemeente Hardenberg is de huisplaats nog zichtbaar. Soms zijn de restanten van grachten nog aanwezig, bijvoorbeeld bij Herxen in de gemeente Olst-Wijhe en Arendshorst in de gemeente Ommen. Van 62 verdwenen landgoederen kon de ligging niet worden achterhaald en staan daarom niet op de kaart met verdwenen landgoederen. (Zie kaart 3 in de rechterkolom).

Agenda Landgoederen 2012-2015
De Provincie Overijssel onderkent de waarde van landgoederen en het maatschappelijke belang. Dit vanwege de samenhang van verschillende functies en elementen: landbouw, bosbouw, natuurbeheer, cultuurhistorie (karakteristieke opstallen, tuin- en parkaanleg), landschap, bebouwing, jacht en recreatie. Veel landgoederen zijn opengesteld voor recreatief medegebruik. Vanwege het maatschappelijk belang streeft de provincie naar de instandhouding van landgoederen, en stelt binnenkort een Agenda Landgoederen op. Deze agenda moet inzichtelijk maken waar kansen liggen om landgoederen te behouden en toekomstbestendig te ontwikkelen.