Provincie Overijssel

27 oktober 2011

Uit satellietbeelden blijkt dat de hoeveelheid nachtelijk kunstlicht in de westerse landen jaarlijks toeneemt. Een recente satellietfoto staat hiernaast. De grenzen tussen dag en nacht vervagen steeds meer. De Provincie Overijssel heeft de ambitie om de huidige donkere gebieden donker te houden en ze bij ontwikkelingen nog wat donkerder te maken. Astronomen en natuurbeschermingsorganisaties wijzen op de hinderlijke gevolgen voor de mens, de aantasting van de belevingswaarde van natuur en landschap en op de gevolgen voor planten en dieren. In dit Overijssels Feit gaan we in op de vraag hoe duister Overijssel is.

Duisternis in buitengebied belangrijk
Dit jaar is een peiling uitgevoerd onder inwoners van de gemeente Rijssen-Holten naar de beleving van duisternis. Daarin is o.a. gevraagd naar de mening over hoe donker het moet zijn in de woonomgeving en in het buitengebied. 73% van de inwoners van het buitengebied vindt dat hun woonomgeving 's nachts donker of zeer donker moet zijn. Van de inwoners van de bebouwde kommen van Rijssen en Holten is dit percentage ca. 40%. Op de vraag hoe belangrijk 's nachts duisternis is buiten de bebouwde kom, zijn de meningen minder verdeeld. Van de inwoners van de bebouwde kommen vindt 58% (Rijssen) tot 65% (Holten) dit belangrijk of zeer belangrijk. De grafieken staan hiernaast.

Bij een peiling onder inwoners van de Provincie Overijssel over verrommeling van het landschap, gaf 16% aan dat zij verlichting als storend element ervaren. Slecht onderhoud van openbaar groen vindt men overigens het meest storend (genoemd door 54%).

Hemelhelderheid als maat voor duisternis
Als er geen directe verlichting in de buurt is, bepaalt de nachtelijke hemel de mate van duisternis. De hemel wordt opgelicht door omhoog stralend licht van een stad of kas vanuit een gebied met een straal van ongeveer 20 kilometer. Om de duisternis in kaart te brengen is tussen augustus 2007 en juli 2008 op bijna 200 locaties in Overijssel de helderheid van de hemel gemeten. Deze gegevens zijn verwerkt in een duisterniskaart. Hoe lager de waardes, hoe donkerder de omgeving ervaren zal worden. Hoe hoger de waarde hoe meer licht er in de atmosfeer aanwezig is.

Overijssel relatief donker
Vergeleken met Gelderland, Zeeland en Zuid-Holland is Overijssel een relatief donkere provincie. De verlichting is geconcentreerd in de steden en in het kasgebied in de Koekoekspolder. De grote steden in Twente hebben de grootste concentratie van licht in de provincie. Het noordelijke deel van de provincie van Oldenzaal tot Staphorst langs de grens met Duitsland en Drenthe, is het donkerst. Het Springendal behoort tot de donkerste gebieden van Nederland, zoals die tot nu toe gemeten zijn. Het verschil tussen de situatie binnen en buiten de woonkernen is kleiner dan in de provincies Zeeland en Gelderland. Waarschijnlijk komt dit door de relatief uitgebreide openbare verlichting in grote delen van de provincie.

Kassen, wegverlichting en bedrijventerreinen belangrijkste lichtbronnen
Assimilatiebelichting in kassen is bedoeld om de opbrengst te vergroten of om de bloei te vervroegen. De kassen bij Kampen zijn ‘s nachts goed zichtbaar. Zeker gezien vanuit het noorden omdat daar over een relatief donker gebied met weinig verlichting en bebouwing gekeken wordt. Waarschijnlijk is de hoeveelheid verlichting sinds de metingen wel afgenomen, omdat er telers overgestapt zijn op andere gewassen. Het effect daarvan is nog niet verwerkt in de duisterniskaart. De kassen bij Luttelgeest (Flevoland) zijn vanaf de dijk tussen Kuinre en Kampen de hele nacht als sterke pluimen aan de horizon te zien.
Naar schatting zijn er in Overijssel 240.000 lichtmasten langs wegen. 95% daarvan is in beheer van gemeenten. Er zijn grote verschillen hoe gemeenten het buitengebied verlichten. Dit is opvallender dan in andere delen van Nederland. Sommige gemeenten verlichten veel wegen elke 120 meter. Enkele gemeenten doen dit op alle kruisingen en bochten. Er zijn ook gemeenten die nauwelijks verlichting hebben in het buitengebied.
Ook bij de verlichting van bedrijventerreinen zijn onderling sterke verschillen. Het ene terrein wordt nauwelijks verlicht, terwijl het andere terrein juist veel verlicht wordt inclusief het gebouw.

Vier sterrenwachten in Overijssel
Bij sterrenwachten worden sterren en andere hemellichamen bekeken en bestudeerd. In Overijssel zijn vier sterrenwachten aanwezig. Cosmos sterrenwacht in Lattrop licht het meest gunstig. Doordat het in het donkerste gebied van Overijssel ligt zijn hier ongeveer 2.000 sterren te zien. Ook de melkweg is hier nog goed waar te nemen. Het minst gunstig ligt de sterrenwacht in Enschede, hier zijn ongeveer 250 sterren te zien.

RIVM gaat duisternis continue meten
Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) heeft, mede op basis van de informatie uit de duisterniskaart, besloten een meetpunt in te richten in het donkerste gebied van Overijssel. Het meetpunt is gelegen in het Springendal nabij Vasse. Het meetpunt maakt deel uit van een landelijk meetnet.

De Nacht van de Nacht op 29 oktober
Op 29 oktober vindt de ‘Nacht van de nacht' plaats met veel activiteiten om de nacht in al zijn facetten te beleven. Een overzicht van activiteiten in Overijssel is te vinden op de site van de Nacht van de Nacht: http://www.nachtvandenacht.nl/ Op 21 december vindt ook nog een spannende en meeslepende sterrennacht in Zwolle plaats over 300 jaar licht in Overijssel. Wil je op de hoogte blijven kijk dan op: http://www.jijenoverijssel.nl/

Link

Duisterniskaart en sterrenwachten in de Atlas van Overijssel

Bronnen

Sotto le Stelle, lichtsituatie-onderzoek Overijssel, 2008
I&O research, Watt's up or down? Een onderzoek naar de beleving van en ervaringen met lichthinder onder het Rijssen-Holtenpanel, juni 2011
Burgerpanel Staat van Overijssel 2011