Nieuwsbrief Overijssels Feit 2018-05: Oudste bos Overijssel voor het eerst in kaart

Inventarisatie van eeuwenoud bos

Het Dinkelweidebos bij Beuningen

Tot voor kort werden bossen als oud beschouwd als ze op de eerste topografische kaart van 1840 zijn afgebeeld. Uit een recente inventarisatie blijkt dat in Overijssel meer dan 300 bosjes en bossen voorkomen die veel ouder zijn en waarvan de meeste al voor 1600 bestonden. Gegevens over deze bossen met hun precieze ligging, zijn nu door de provincie toegankelijk gemaakt op de Cultuurhistorische waardenkaart

Lees het complete rapport.

Oud bos kartering

In Overijssel is een inventarisatie van eeuwenoud bos uitgevoerd, geïnspireerd door onderzoek in het Verenigd Koninkrijk (Ancient Woodland Inventory). 326 bossen zijn herkend als eeuwenoud bos (ondergrens 0,15 ha.), waarvan de meeste in Twente voorkomen. Ook zijn concentraties aanwezig in Zuid-Salland, het Vechtdal, op het Hoge land van Vollenhove en Paasloo-Woldberg. Het totaal oppervlak is 814 ha (gemiddeld 2,6 ha per bos), wat overeenkomt met 2,5% van al het bos in Overijssel. Assinklanden (Haaksbergen), Elbertsbosch (Delden) en Braambos (Paasloo) behoren tot de  grotere bossen.

Maatlat

Voor het bepalen van de leeftijd van een bos is uitgegaan van oude kaarten en in het kader van de inventarisatie is een maatlat ontwikkeld. De schaal is gebaseerd op eigenschappen van een bos die het aannemelijk maken dat een bos veel ouder is dan 1780 en waarschijnlijk al voor 1600 bestond. Het gaat om de naam van een bos, de vorm, mate van isolatie, variatie in reliëf, bodemsamenstelling, elementen aan de rand van het bos (randwal, sloot, greppel etc.), wallen binnen het bos, kenmerkende bosplanten, het aantal bostypen en het (historisch) gebruik als hakhout.  Een eeuwenoud bos is vaak omgeven door een houtwal (randwal) die bedoeld was om vee buiten het (hakhout)bos te houden. Het eeuwenoud bos kenmerkt zich door plantensoorten die gebonden  zijn aan oud bos. Het gaat in totaal om 32 soorten. De  binding per soort varieert van 14 – 100%. De maatlat score varieert van 3 tot 10 en is gemiddeld 6,7. Eeuwenoude bossen zijn aan verandering onderhevig geweest. Slechts 13% heeft sinds 1780 de zelfde vorm gehouden; er is bos gekapt, maar vaak is ook bos bij geplant nadat de aangrenzende heiden werden ontgonnen.

Bosgroepen

Er kunnen 12 bosgroepen met een eigen karakteristiek worden onderscheiden. Het belangrijkst zijn de Zomereik-hakhoutbossen, erfbossen, boombossen en landgoedbossen. Elzenbroekbos, essenhakhout, wintereikenhakhoutbos, eiken-haagbeuk struweel bos, rivier begeleidend bos en bosweide bos komen veel minder voor, maar vertegenwoordigen unieke omstandigheden. Sommige categorieën zijn geheel primair bos en hebben een relatie met het oorspronkelijke bos (`het oerbos`); in andere groepen domineert het secundaire bos; het zijn bossen die in het verleden geplant zijn op akkers of in hooilanden. Bossen zijn in Overijssel alle bij wet beschermd. Een deel van de eeuwenoude bossen is in het verleden wel aangetast.

Beheer

7% van de eeuwenoude bossen krijgt extra bescherming binnen Natura2000 gebieden, omdat het een Habitattype betreft. Een voorbeeld hiervan is het Asbroek (Achter de Voort) zuidelijk van Agelo. Ruim 50% van het eeuwenoud bos is bos met een productiefunctie, maar in veel van de kleine particuliere bossen wordt weinig gekapt. Eeuwenoud hakhout komt maar heel spaarzaam voor. Veel is in de 20e eeuw naar opgaand bos omgevormd.

Gemeenten

In elke Overijsselse gemeente komt eeuwenoud bos voor. Het aantal varieert tussen de 1 en 49 bossen per gemeente en is gemiddeld 13. De gemeenten Enschede, Hof van Twente, Dinkelland en Losser scoren het hoogst met meer dan 30 bossen per gemeente. De Hof van Twente is met 49 bossen `koploper`. De gemeenten Kampen, Zwarte Waterland, Wierden en Rijssen-Holten hebben elk maar één eeuwenoud bos. In de gemeente Kampen gaat het wel om het landelijk bekende Zalkerbos.

Opengesteld

In 22% van de eeuwenoude bossen komen bospaden of boswegen voor. Vele zijn klein of liggen geisoleerd en zijn niet toegankelijk voor wandelaars. Diverse zijn groter en opengesteld voor bezoekers. Een bezoek waard zijn o.a. het Zalkerbos (Zalk), de Haere (Olst), Hoge Venterink (Oldenzaal), Gravenbosch (Saasveld), Hassinkhof (Beuningen) en het Hooge Holt (Gramsbergen). Opengesteld eeuwenoud bos met prachtige hakhoutvormen betreft het Knopperbosje (Heetveld) en Agnietenberg (Zwolle).

De verspreiding van eeuwenoud bos in Overijssel

bossenoverzicht

De figuur geeft ook de verspreiding van de heiden en hoogveen (rose), het eeuwenoud cultuurlandschap (donkergroen) en het ontginningslandschap (veelal ontstaan na 1840). Eeuwenoud bos ligt vooral in het oude cultuurlandschap.

zalkerbos

Het eeuwenoude Zalkerbos, al bekend van 1200, kent een heel lange geschiedenis van één maal in ca. 14 jaar afzetten van de uitgelopen stammen op stobben en stoven.

westerholtbos

De rand van het eeuwenoude Westerholtbos (Heetveld) met op de grens met boerenland een houtwal met daarop een indrukwekkende knoteik-zadelstoof.

asbroek

Het Asbroek (Achter de Voort) is Natura2000 gebied en eeuwenoud bos met geschiedenis van kreupelhout op heide. Het gebied kent een heel fijnschalig reliëf en deel van het gebied wordt als natuurbos beheerd.