Jagers/verzamelaars

Gepubliceerd op 16 oktober 2014

Vuistbijl gevonden bij Ootmarsum (foto Frans de Vries, Archeoforum)

Oude en midden steentijd

De oude en midden steentijd (het paleolithicum en mesolithicum) vormen een relatief lange periode van 300000 tot 4900 voor Chr., waarin uitsluitend werd geleefd van jagen, vissen en het verzamelen van voedsel. De oudst bekende werktuigen in Overijssel dateren van zo'n 100.000 jaar geleden, de tijd dat de Nean­derthaler leefde. De Neanderthalers leidden een zwervend bestaan en volgde de trek van rendieren. De vuistbijl is een kenmerkend gebruiksvoorwerp van de Neanderthaler. Zo'n 35.000 jaar geleden verdwijnt de Neander­thaler van het toneel en komt de homo sapiens, de moderne mens in onze contreien. Hoe hun huizen of tenten er uit zagen, weten we niet, want daar hebben we geen resten van teruggevonden. Dat ze in Overijssel hebben gewoond weten we wel zeker, want ze hebben wel ‘woonplaatsen', zogenaamde vuursteenvindplaatsen, achtergelaten. Bekende vindplaatsen in Overijssel zijn:  Luttenberg (Hamburgcultuur) en Usselo en Enter (Federmessercultuur). Elke cultuur onderscheidt zich door verschillende types vuur­stenen werktuigen.

Vuurstenen voorwerpen van de Federmessercultuur gevonden bij UsseloMidden steentijd

Na de laatste ijstijd, circa 10.000 jaar geleden, treedt er een klimaatsverbetering op en begint voor ons de midden steentijd (mesolithicum). De zeespiegel stijgt en er ontstaan dichte bos­sen. Jagers schakelen over op een nieuwe jacht­strategie, gekenmerkt door strategische locaties van kampementen, basiskampen en tijdelijk (jacht)kampen, nieuwe soorten werktuigen van vuursteen (‘microlieten') en een intensieve exploitatie van het water met kano, fuik en visnet. De (jacht)kampementen lagen bij voorkeur in een waterrijke omgeving met veel voedselbronnen. Jagers/verzamelaars woonden in eenvoudige hutten of tenten, die makkelijk op te bouwen zijn of mee te nemen, maar daarvan zijn geen resten teruggevonden. Wel van de haardplaatsen (daar waar gekookt werd).

Vuurstenen voorwerpen uit de mesolithicum gevonden te WelsumAardewerk kennen jagers/verzamelaars niet, want dat is onhandig meenemen in een zwervend bestaan. Uit deze periode zijn er ook voor het eerst begravingen in Nederland bekend, waaronder uit het Overijsselse Mariënberg. De aanleg van grafvelden wordt beschouwd als een aanwijzing voor het optreden van groepsterritoria en de afname van de mobiliteit. Op diverse plekken in Overijssel, onder andere in Deventer, Dalfsen en Enschede, zijn sporen van bewoning uit deze tijd gevonden.