De Sallandse landweer

Gepubliceerd op 22 maart 2013

Voorbeeld van een doornenstruik zoals die op een landweer zou kunnen hebben gestaan. Voorbeeld van een landweer, zoals die er nu bij ligt in de gemeente Hof van Twente (foto Het Oversticht).

Aarden verdedigingswal

Een landweer is een aarden verdedigingswal in een terrein, veelal met een gracht en voorzien van een doornenhaag en diende ter beveiliging van een gebied. Over het algemeen zijn ze aangelegd in de late middeleeuwen, 14de of 15de eeuw, en zijn ze ongeveer 2 meter hoog en 4 tot 10 meter breed, gecombineerd met droge grachten van 1 tot 1,5 meter diep aan weerszijden.

In het westen van Overijssel is vermoedelijk in de tweede helft van de 14de eeuw de Sallandse landweer aangelegd tussen Deventer en Holten. Voorbij Holten liep de landweer waarschijnlijk door, maar daar is veel minder van bekend. Kenmerkend voor de Sallandse landweer zijn de zware bakstenen wachttorens en kastelen bij de belangrijke doorgangen zoals de Swormertoren bij Colmschate, Kasteel Arkelstein bij Bathmen en Kasteel De Waerdenborch bij Holten.

Opgraving van de Swormertoren (foto Archelogie Deventer).Restanten van Swormertoren

Een van de versterkingen in de Sallandse landweer was de Swormertoren, gelegen bij de kruising van de Oxersteeg met de Schipbeek. In de zomer van 1994 en 1995 zijn door de amateurarcheologen van de AWN (Archeologische Werkgemeenschap Nederland), afdeling Zuid-Salland, de funderingen van de (ommuurde) toren blootgelegd. De funderingen van de vrijstaande toren en de ommuring waren opgebouwd van bakstenen en/of kloostermoppen van het formaat 27/28 x 14 x 6/7 cm (lengte/breedte/dikte). De aanlegbreedte van de fundering varieert van 1,10-1,80 m en het opgaande muurwerk, dat slechts hier en daar nog aanwezig was, was smaller, maar altijd nog 1,20 m voor de dikste, oostelijke muur. De torenfundering zelf had een buitendiameter van 8,60 m en een muurdikte van 2,25 m. Bekend is dat er in het begin van 14de eeuw door Deventer loon betaald is aan de wachter bij de runneboom (tolboom) op Swàrmen. Maar er wordt pas in 1387 melding gemaakt van de aanschaf van tyghelstenen en deckstenen voor de toren. Tot 1402 werden er 147.000 tyghelstenen en 4.500 deckstenen aangeschaft. Indie tijd zal dus de toren en de dikke ommuring zijn gebouwd. Vanaf 1516 ontbreken in de Cameraarsrekeningen van de stad Deventer de onkostenposten voor wachters van de Swormertoren. Het complex degradeerde tot 'steengroeve'. De Sallandse landweer zal toen ook wel zijn functie hebben verloren.