Geschiedenis van Noordwest Overijssel

Gepubliceerd op 1 juli 2010

Het kleinste drostambt was oorspronkelijk het grootste gebied. Dat is te zien aan de oude kerkelijke grenzen. Vollenhove was deel van een gebied, dat de hele provincie Drenthe, de Friese Stellingwerven, de stad Groningen en het omliggende Gorecht omvatte. In de late middeleeuwen werd het gebied het decanaat Drenthe genoemd, de oudst bekende deken van Drenthe was in 1303 de pastoor van Vollenhove. Oude kernen (oerparochies) in het Drentse gebied zijn naast Vollenhove vooral Groningen en Steenwijk.

In 944 kreeg de bisschop van Utrecht het jachtrecht in Vollenhove, in 1024 verwierf hij het graafschap Drenthe, waartoe dus ook het land van Vollenhove behoorde.
Dat een deel van het gebied Drenthe-Vollenhove tot Overijssel ging behoren, komt door de geschiedenis van Steenwijk. Kort voor of in 1296 kreeg het dorp Steenwijk stadsrechten van de bisschop van Utrecht. Het waren dezelfde rechten als die van de steden Deventer, Kampen en Zwolle. En daardoor behoorde Steenwijk tot de Overijsselse stedenfiliatie en dus tot het gebied dat later Overijssel ging heten.

Met terugwerkende kracht is onze nieuwe commissaris dus geboren in Overijssel.
In het latere drostambt Vollenhove ligt ook het plaatsje Kuinre. De heerlijkheid Kuinre, waarvan de heer soms graaf wordt genoemd, omvatte ook een nog niet verdronken deel van de Zuiderzee, met Nagele, Ens, Emmeloord en Urk als dorpen. Toen de heerlijkheid Kuinre door stormrampen gereduceerd was tot het dorp Kuinre en een paar kleine eilandjes, was de verarmde heer van Kuinre tot weinig meer in staat dan het beroven van de zeeschepen die - nota bene - over zijn verdronken land naar Kampen voeren. Om aan deze zeeroverspraktijken een eind te maken kocht de bisschop in 1407 de heerlijkheid Kuinre.

De drost van Vollenhove was na zijn collega’s van Salland en Twenthe de derde man in de Overijsselse hiërarchie.
In en rond de plaats Vollenhove is een ongekende concentratie van havezathen. Vollenhove laat zich dan ook graag stad der paleizen noemen. Te noemen zijn Canneveld, Hagensdorp, Lindenhorst, Marxveld, Nijerwal, Oldenhof, Oldhuis, Plattenburg, Tweenijenhuizen en Westerholt (allemaal voor kortere of langere tijd Sloet-huizen), voorts Het Benthuis, Bonkenhave, Oldruitenborg (tot 2000 in gebruik als gemeentehuis van Brederwiede), Rhemenshuizen, Rollecate en Toutenburg (in 1496 gebouwd door George Schenck van Toutenburg, van 1502 tot 1521 bisschoppelijk drost van Vollenhove en van 1528 tot zijn dood in 1540 de eerste stadhouder van Overijssel namens Karel V, de ruïne van Toutenburg is prachtig gelegen op een eilandje in het park achter Oldruitenborg).

Buiten Vollenhove lagen nog een paar havezathen: De Eeze (in een heerlijkheid van de familie Van Heeckeren, die zich naar de heerlijkheid Van der Eeze noemde, later van de families Van Raesfelt en Van Rechteren; ook uit de Van Heeckeren-stam voortgesproten), Paaslo (een Van Haersolte-huis, later van de familie Van Isselmuden) en Zwollingerkamp (ook een Van Isselmuden-huis; Johan Antonie Zwier van Isselmuden tot Paaslo en Zwollingerkamp (1760-1810), sinds 1785 lid van de Overijsselse ridderschap, kwam in februari 1795 in Zwolle ter vergadering van de provisionele representanten van het volk van Overijssel met de laconieke mededeling, dat hij voortaan het volk van Oldemarkt zou representeren in het provinciaal bestuur. Als hij het in Oldemarkt niet had verteld, dan zouden ze daar niet geweten hebben, dat er een Bataafse revolutie aan de gang was). De bewoners van al deze havezathen vormden in de middeleeuwen de Vollenhoofse ridderschap, die na de opstand tegen de Spaanse koning Philips II samen met de Sallandse en Twentse ridderschappen de Overijsselse ridderschap gingen vormen.
Economische activiteit in het gebied Vollenhove was vooral de vervening. Blokzijl was in de achttiende eeuw de belangrijkste doorvoerhaven van turf naar Amsterdam. De Vollenhoofse wieden, nu een prachtig natuurgebied, zijn ontstaan door al te drastische verevening.
Met uitzondering van het kleine gebied rond Zwartsluis (gemeente Zwartewaterland) is het gehele kwartier Vollenhove thans de gemeente Steenwijkerland.