2017-11 Hoeveelheid bestrijdings- en geneesmiddelen in Overijssels grondwater valt mee

Gepubliceerd op 30 oktober 2017

In het Nederlandse oppervlakte- en grondwater komen veel door de mens gemaakte stoffen voor, zoals bestrijdingsmiddelen en geneesmiddelen. Deze hebben de laatste jaren steeds meer aandacht gekregen, omdat ze bij te hoge concentraties schadelijk kunnen zijn voor mens en dier. Andere stoffen die in ons water worden aangetroffen zijn bijvoorbeeld vlamvertragers of weekmakers die in allerlei producten worden toegepast. De stoffen komen in ons grondwater terecht via onder andere rioolwaterzuiveringen of na bespuiting van landbouwgewassen of tuinen. Dit artikel beschrijft de resultaten van de landelijke meetronde grondwaterkwaliteit in 2015-2016 en gaat in op de bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen en overige verontreinigende stoffen in ons grondwater.

Grondwatermeetnet levert kennis over stoffen in het grondwater

Het Overijsselse meetnet grondwaterkwaliteit is ingericht om de kwaliteit van het grondwater op verschillende dieptes te kunnen meten. Van de in totaal 65 meetbuizen in Overijssel behoren er 39 tot het Europese meetnet van de Kaderrichtlijn Water (KRW). In 2015-2016 hebben alle provincies hun KRW-meetnet onderzocht op bestrijdingsmiddelen, geneesmiddelen en overige verontreinigende stoffen. Het onderzoek vond plaats in ondiepe filters (circa 10 meter diep) en diepe filters (circa 25 meter diep). Hiermee is voor het eerst een landelijk beeld ontstaan van het voorkomen van genoemde stofgroepen.
In Overijssel zijn twee grondwaterlichamenEen grondwaterlichaam is een afzonderlijke grondwatermassa in één of meer watervoerende lagen. Nederland is ingedeeld in 23 grondwaterlichamen. aanwezig: een grondwaterlichaam met een deklaag(Deklaag Rijn-Oost – NLGW0010) en een zand-grondwaterlichaam zonder deklaag(Zand Rijn-Oost – NLGW0003). Het Overijsselse KRW-meetnet ligt in beide grondwaterlichamen.

Minder bestrijdingsmiddelen in Overijssels grondwater dan landelijk

Tijdens de landelijke meetronde zijn van de 280 onderzochte bestrijdingsmiddelenBestrijdingsmiddelen komen in het milieu terecht via de bestrijding van o.a. insecten, schimmels en onkruiden in de landbouw. Daarnaast worden deze middelen ook gebruikt door particulieren in tuinen en door gemeenten in groenvoorzieningen. Bestrijdingsmiddelen komen in het grondwater terecht via verontreinigd oppervlaktewater dat in de bodem komt of rechtstreeks via afspoeling van de bodem naar grondwater. Welke bestrijdingsmiddelen we aantreffen, hangt sterk af van lokale of regionale toepassing, de binding aan de bodem of de afbraaksnelheid. Voor bestrijdingsmiddelen geldt een wettelijke kwaliteitseis van 0,1 ug/l per stof en 0,5 ug/l voor het totaal aan bestrijdingsmiddelen. 99 stoffen daadwerkelijk aangetroffen (zie kaart 1: Totaalkaart Bestrijdingsmiddelen (pdf, 2 MB)). Alle aangetroffen middelen zijn wettelijk toegestaan in Nederland. In 45% van de Overijsselse monsters komen bestrijdingsmiddelen voor en in 15% van de monsters is sprake van overschrijding van waterkwaliteitseis (0,1 ug/l). Dit is beter dan het landelijk gemiddelde. Landelijk komen in 56% van de 979 monsters bestrijdingsmiddelen voor. In ruim een kwart van de landelijke monsters (27%) ligt de concentratie boven de waterkwaliteitseis. Provincies met hoge percentages bestrijdingsmiddelen zijn Zeeland, Noord-Brabant en Limburg. In deze provincies bevatten bijna 9 op de 10 monsters bestrijdingsmiddelen (85-88%). In Limburg is in 77% van de monsters sprake van normoverschrijding en in Noord-Brabant is dat in 50% van de monsters het geval (zie figuur 1).

Figuur 1: Aandeel monsters waarin bestrijdingsmiddelen* zijn aangetroffen en het aandeel monsters dat boven de waterkwaliteitseis van 0,1 ug/l ligt, per provincie en in Nederland, 2015 (%)

Figuur 1: Aandeel monsters waarin bestrijdingsmiddelen* zijn aangetroffen en het aandeel monsters dat boven de waterkwaliteitseis van 0,1 ug/l ligt, per provincie en in Nederland, 2015 (%)

*Exclusief EDTA, omdat voor deze stof geen wettelijk norm geldt.
Bron: Grondwaterkwaliteit Nederland 2015-2016, KWR 2017

De top 5 van aangetroffen bestrijdingsmiddelen in Overijssel (zie figuur 2):

  1. De stof EDTA is in Overijssel in 41 van de 78 monsters vastgesteld (53%). In 5% van de gevallen werd de stof boven waarde van 0,1 ug/l aangetroffen. Landelijk is EDTA met 52% de meest aangetroffen stof. EDTA wordt veel toegepast in pesticiden, meststoffen en veevoer maar ook in bijvoorbeeld wasmiddelen, cosmetica en voedingsmiddelen. De stof wordt ook wel tot de overige verontreinigende stoffen gerekend.
  2. De stof Bentazon is in Overijssel in 18 van de 78 monsters vastgesteld (23%) en in 5% van de gevallen boven de norm. Bentazon is in ons land toegelaten als herbicide (onkruidverdelger) en wordt op grote schaal toegepast in de maïs- en bollenteelt. In Nederland is Bentazon in 18% van de grondwatermonsters aangetroffen en in 6% van de monsters boven de norm.
  3. DMS is in Overijssel in 16 monsters vastgesteld (21%) en in 3 monsters (4%) was dat boven de norm. In Nederland komt de stof voor in 40% van alle grondwatermonsters en in 8% van de monsters boven de norm. DMS wordt toegepast in de conservering van hout.
  4. Mecoprop (MCPP) komt in Overijssel in 8 van de 78 monsters voor (10%). In 1 monster is sprake van normoverschrijding (1%). MCPP is in ons land toegelaten als herbicide voor de bestrijding van breedbladige onkruiden in graanteelten en op grasland. In Nederland komt de stof voor in 9% van alle monsters en in 2% van de monsters boven de norm.
  5. BAM is in Overijssel in 5 van de 78 monsters (6%) aangetroffen. 1 monster is boven de norm (1%). BAM is een metaboliet van het sinds 2007 toegelaten fungicide fluopicolide (schimmelbestrijdingsmiddel) en komt in 14% van de grondwatermonsters in Nederland voor. In 8% van de gevallen wordt de norm overschreden.

Figuur 2: Bestrijdingsmiddelen die in meer dan 5% van de 78 monsters (39 ondiep en 39 diep) zijn aangetroffen in Overijssel, 2015 (%)

Figuur 3: Aantal monsters waarin geneesmiddelen zijn aangetroffen en het aantal monsters boven de signaleringswaarde van 0,1 ug/l, per provincie* en in Nederland, 2015-2106 (%)

Bron: Grondwaterkwaliteit Nederland 2015-2016, KWR 2017

Voor het eerst geneesmiddelen in Overijssels grondwater onderzocht

Voor het eerst is tijdens de landelijk meetronde in 2015-2016 onderzoek gedaan naar het voorkomen van geneesmiddelen in grondwaterEen deel van de geneesmiddelen komt in het afvalwater terecht, zowel via doorgespoelde medicijnen als via de urine. Waterzuiveringen zijn niet ontworpen om deze te verwijderen. Via deze weg komen de stoffen in het oppervlaktewater terecht en daarna in het grondwater. Voor geneesmiddelen gelden nog geen wettelijke waterkwaliteitseisen. Uit voorzorg wordt daarom een toegestane signaleringswaarde van 0,1 ug/l aangehouden.. In Overijssel werden in 23% van de monsters geneesmiddelen aangetroffen (zie figuur 3) en dat is iets lager dan het landelijk gemiddelde van 28% (491 monsters in ondiep grondwater).
Het onderzoek naar 101 geneesmiddelen richtte zich in 2015 in Overijssel op stedelijk gebied (11 meetbuizen), op meetbuizen nabij vuilstorten in stedelijk en landelijk gebied (7) en op meetbuizen in grondwaterbeschermingsgebieden (2) in ondiep grondwater (10 meter diep). Totaal werden 13 meetbuizen bemonsterd. In 10 KRW-meetbuizen werden geen geneesmiddelen aangetroffen. In 2 KRW-meetbuizen in stedelijk gebied en 1 in landelijk gebied werden in totaal 3 verschillende stoffen aangetroffen in zeer lage concentraties : Carbamazepine (2 monsters; 0,01 en 0,05 ug/l), Jopamidol (2 monsters; 0,01 en 0,06 ug/l) en Jomeprol (0,01 ug/l). In de twee onderzochte grondwater­beschermings­gebieden werden geen stoffen aangetroffen. Van het totaal aantal monsters in Nederland ligt 5% boven een signaleringswaarde van 0,1 ug/l. Geneesmiddelen komen vrijwel overal in het grondwater van Nederland voor (zie kaart 2: Totaalkaart Geneesmiddelen (pdf, 2 MB)). In Flevoland en Zeeland zijn zeer weinig monsters genomen, zodat het beeld daar niet compleet is. Provincies met relatief veel geneesmiddelen in het grondwater zijn Utrecht (40%) en Groningen (39%).

Figuur 3: Aantal (n) monsters* waarin geneesmiddelen zijn aangetroffen en het aantal monsters boven de signaleringswaarde van 0,1 ug/l, per provincie en in Nederland, 2015-2106 (%)

Figuur 3: Aantal monsters waarin geneesmiddelen zijn aangetroffen en het aantal monsters boven de signaleringswaarde van 0,1 ug/l, per provincie* en in Nederland, 2015-2106 (%)

* Het aantal monsters (n) per provincie varieert sterk. In Overijssel werden in totaal 13 monsters genomen, vooral in meetbuizen in stedelijk gebied.
Bron: Grondwaterkwaliteit Nederland 2015-2016, KWR 2017

Top 10 geneesmiddelen in grondwater in Nederland

De Top 10 van de meest voorkomende geneesmiddelen, röntgencontrastmiddelen en hormonen in 491 monsters in Nederland, in de periode 2015-2016,  ziet er zo uit:

  1. 17B-estradiol (7,1%)
  2. Fenazon (6,3%)
  3. Carbamazepine (5,7%)
  4. Paracetamol (4,9%)
  5. Sulfadimidine (3,7%)
  6. Jopamidol (1,8%)
  7. Diclofenac (1,4%)
  8. Jopromide (1,2%)
  9. Ibuprofen (1%)
  10. Lidocaine (1%)

17B-estradiol is een natuurlijk vrouwelijk hormoon en is in 7% van de monsters aangetroffen. Fenazon, Paracetamol, Diclofenac en Ibuprofen behoren tot de groep pijnstillers en ontstekingsremmers. Deze middelen worden in Nederland zeer veel gebruikt waardoor de milieubelasting ook hoog is.  Carbamazine is een medicijn voor patiënten met epilepsie. Jopamidol en Jopromide behoren tot de röntgencontrastmiddelen. Sulfadimide is een antibioticum en Lidocaïne een verdovend middel.

Overige verontreinigende stoffen in bijna de helft van de Overijssels monsters

Voor het eerst is in 2015-2016 in de provinicale meetnetten onderzoek gedaan naar het voorkomen van overige verontreinigende stoffenDe verspreiding van overige verontreinigende stoffen, zoals oplosmiddelen, brandvertragers en weekmakers, is sterk afhankelijk van lokale toepassingen en de emissies naar oppervlakte- en grondwater. Voor overige verontreinigende stoffen gelden nog geen wettelijke waterkwaliteitseisen. Uit voorzorg wordt daarom een toegestane signaleringswaarde van 0,1 ug/l aangehouden. . In totaal zijn 112 stoffen geanalyseerd, waarvan er in Nederland 47 werden aangetroffen. In 75% van de 489 landelijke monsters zijn overige verontreinigende stoffen aangetroffen (zie figuur 5). Ze komen verspreid over heel Nederland voor (zie kaart 3: Totaalkaart Overige stoffen (pdf, 2,5 MB)) en in de meeste provincies liggen de percentages boven de 50%.

In Overijssel zijn 7 monsters genomen waarvan 2 in grondwaterbeschermingsgebieden en 5 in stedelijk gebied. In stedelijk gebied werden in 3 monsters totaal 6 stoffen aangetroffen waarvan 5 boven de signaleringswaarde van 0,1 ug/l. In de beide grondwaterbeschermingsgebieden zijn geen overige verontreinigende stoffen aangetroffen.

Figuur 5: Aantal (n) monsters waarin overige verontreinigende stoffen zijn aangetroffen en aantal monsters boven de signaleringswaarde van 0,1 ug/l, per provincie* en in Nederland, 2015-2016 (%)

Figuur 4 : Top 10 meest voorkomende geneesmiddelen, röntgencontrastmiddelen en hormonen in 491 monsters in Nederland, 2015-2016 (%)

* Het aantal monsters (n) varieert per provincie. In Overijssel werden 7 monsters genomen: in stedelijke gebied 5 en in grondwaterbeschermingsgebieden 2.

Bron: Grondwaterkwaliteit Nederland 2015-2016, KWR 2017

Provincie zorgt voor schone bronnen voor drinkwater

De provincie Overijssel is verantwoordelijk voor de bescherming van grondwater voor menselijke consumptie en voor de goede toestand van Natura 2000-gebieden. De provincie heeft een wettelijke taak in het zorgen voor voldoende schone bronnen voor de openbare drinkwatervoorziening.

Het beleid en de doelstelling voor grondwater is vastgesteld in Europese en nationale regelgeving en is doorvertaald in de Omgevingsvisie. De Europese Kaderrichtlijn Water stelt als doel om de kwaliteit van grond- én oppervlaktewater in een goede toestand te brengen en te houden. De waterkwaliteit mag niet verder verslechteren en er moeten maatregelen genomen worden om de toestand van het grondwater te beschermen, te verbeteren of te herstellen. Voor grondwater vereist de KRW dat de grondwaterlichamen in 2027 van goede kwaliteit zijn en dat er voldoende grondwater is voor mens en natuur.

Voor de 23 drinkwaterwinningen in Overijssel is een gebiedsdossier opgesteld waarin specifiek binnen die gebieden de toestand en eventuele bedreigingen geïnventariseerd worden. Op basis van de gebiedsdossiers worden maatregelen genomen om de openbare drinkwatervoorziening duurzaam veilig te stellen.

De provincies werken in het kader van de Delta-aanpak Waterkwaliteit en Zoetwater samen met andere overheden en maatschappelijke organisaties om de emissies van bestrijdingsmiddelen naar het grond- en oppervlaktewater te verminderen.

Bronnen:

Nieuwsbrief Overijssels Feit