Politieke fragmentatie in Overijssel

Gepubliceerd op 2 oktober 2018

In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen is politieke fragmentatie een veel besproken onderwerp. Een ontwikkeling die vaak als een probleem wordt gezien. Gemeenteraden die bestaan uit veel verschillende partijen: de bestuurbaarheid zou er door worden aangetast. Recent uitten verschillende burgemeesters en de Commissaris van de Koning van Overijssel in dit kader hun zorgen over de lokale democratie. Anderen bekijken politieke fragmentatie juist als een uiting van deze tijd. Kiezers stemmen niet meer vanuit een jarenlange traditie op dezelfde partij, maar kijken steeds gerichter naar wat een partij hun te bieden heeft. Al met al een trend die de gemoederen bezig houdt. Is deze ontwikkeling ook zichtbaar in Overijssel?

Dit Overijssels Feit brengt de politieke fragmentatie in Overijsselse gemeenteraden in beeld.

Toename aantal partijen

Om een beeld te krijgen van de politieke fragmentatie (versnippering) in Overijssel bekijken we eerst hoeveel partijen er in de verschillende gemeenteraden in Overijssel zitten. In 2014 waren er na de verkiezingen in totaal 179 partijen in de Overijsselse gemeenteraden vertegenwoordigd. Een toename van 15% in vergelijking met 2006, toen er 155 partijen waren. Vergelijken we 2014 met verkiezingsjaar 2010, dan zien we een toename van 6,5%. Landelijk is het aantal partijen in deze periode met 4,5% toegenomen. Gemiddeld zijn er in Overijssel, net als in Nederland, ruim 7 partijen in de verschillende gemeenteraden vertegenwoordigd. Almelo is hierbij zowel in de provincie als landelijk met 14 partijen een uitschieter.

Kaart 1: Politieke partijen in de gemeenteraad*, per gemeente in Overijssel, 2014 (aantallen)

Kaart 1: Aantal politieke partijen in de gemeenteraad*, per gemeente in Overijssel, 2014

*peilmoment na verkiezingen
Bron: Kiesraad
Bekijk in een interactieve presentatie ook het aantal partijen in de gemeenteraad in 2006 en 2010

Aantal effectieve partijen

Het aantal partijen per gemeenteraad geeft een indicatie van de politieke fragmentatie die gaande is in een gemeente. Een beter beeld van fragmentatie wordt verkregen door ook rekening te houden met de grootte van de partijen. De maatstaf voor het aantal effectieve partijen corrigeert het aantal partijen voor het relatieve aantal zetels. Het aantal effectieve partijen is hoger naarmate er meer partijen zijn en naarmate de zetelverdeling gelijkmatiger is. Er moet dan een coalitie gevormd worden met meerdere partijen waardoor meer partijen ‘relevant’ zijn.

Bijvoorbeeld: Een gemeenteraad met 15 zetels waar 1 partij 13 zetels heeft en 2 andere partijen ieder 1 zetel is duidelijk anders dan een gemeenteraad met drie partijen die ieder 5 zetels hebben. In het eerste voorbeeld heeft één partij een meerderheid en daarmee is het meteen de belangrijkste en enige echt ‘relevante/effectieve’ partij. In het tweede voorbeeld moet er een coalitie gevormd worden met minimaal twee van de drie partijen waardoor er dus meer ‘relevante/effectieve’ partijen zijn dan in het eerste voorbeeld.

12 gemeenten met relatief hoge politieke fragmentatie

In het algemeen wordt een score van 5 of hoger op deze maatstaf beschouwd als ‘hoog’. In Overijssel zijn na de verkiezingen in 2014 in dat geval 12 gemeenten met een hoog aantal effectieve partijen te vinden. Almelo, Enschede en Deventer vallen hierbij op met een hoge score. Tubbergen heeft met een score van 2,6 juist een laag aantal effectieve partijen. Deze gemeente is allesbehalve gefragmenteerd. Na de verkiezingen van 2014 heeft het CDA de absolute meerderheid in de raad met 10 van de 19 zetels. Van de drie overige partijen in de raad heeft Gemeente­belangen/VVD nog eens 6 zetels.

Toename in politieke fragmentatie

Tussen de verkiezingsjaren 2010 en 2014 is in 18 van de 25 gemeenten het aantal effectieve partijen (licht) toegenomen. De grootste toename is zichtbaar in Almelo. In de gemeenteraad zijn er twee partijen bijgekomen. Kijken we naar bovengenoemde maatstaf dan is er een toename van 2,7 effectieve partijen. In vergelijking met 2006 zijn er in de Almelose gemeenteraad 4 partijen extra, een toename van 5,5 effectieve partijen.

Kaart 2: Effectieve politieke partijen in de gemeenteraad*, per gemeente in Overijssel, 2014 (aantallen)

Kaart 2: Aantal effectieve politieke partijen in de gemeenteraad, per gemeente in Overijssel, 2014

*peilmoment na verkiezingen
Bron: Kiesraad

Bekijk in een interactieve presentatie ook het aantal effectieve partijen in de gemeenteraad in 2006 en 2010

Geen verschillen tussen provincies

Gemiddeld genomen is het aantal effectieve partijen in de gemeenteraden van Overijssel 5,5. Bekijken we de gemiddelde politieke fragmentatie van gemeenteraden in de Nederlandse provincies, dan schommelt deze score tussen de 4,9 en 6,9. Geen opvallende verschillen. De hoogte van de scores toont wel dat in het algemeen in Nederland sprake is van politieke fragmentatie in de lokale politiek.

Enkele gemeenteraden sinds 2014 verder gefragmenteerd

Een zorg die wordt geuit rond politieke fragmentatie heeft vaak te maken met afsplitsingen van partijen en een toename van eenmansfracties. Sinds de verkiezingen in 2014 is in enkele gemeenten hierdoor de fragmentatie toegenomen. Zo is in Almelo na de verkiezingen van 2014 door afsplitsing binnen D66 het aantal partijen toegenomen tot 15. In Hengelo zijn zelfs drie partijen toegevoegd aan de gemeenteraad: Lijst Horsthuis, LokaalHengelo en Groep Muller. In Zwolle is een Swollwacht-raadslid in 2015 doorgegaan als eenpersoonsfractie.

Besturen in tijden van politieke fragmentatie

Welke vormen van bestuur worden in Overijssel gekozen in gefragmenteerde gemeenten? Twee Overijsselse voorbeelden springen in het oog. In Hellendoorn is sprake van gedeeld wethouderschap. Na de verkiezingen van 2014 hebben vijf fracties samen een coalitie gevormd. De grootste partij levert twee wethouders. De andere vier samenwerkende partijen leveren gezamenlijk ook twee wethouders die afkomstig zijn uit twee van deze vier partijen. Deze variant heeft als voordeel dat het bestuur in omvang beperkter blijft. Aan de wethouders de taak om alle verschillende achterbannen aangesloten te houden.

Almelo heeft, na een val van het college, gekozen voor een minderheidscoalitie. Dit is vaak een vorm die wordt gekozen om de periode tot de volgende verkiezingen te overbruggen. Per dossier moet de coalitie op zoek naar steun.

Meer informatie:

Jij en Overijssel: Wethouder namens vier partijen: in Hellendoorn werkt het. Interview met wethouder Thomas Walder (D66) van Hellendoorn, 2018.

Bronnen: