Bestuurlijke integriteit in Overijssel

Gepubliceerd op 19 oktober 2018

Integriteit kan het vertrouwen in de overheid maken of breken. Daarom gaan er vaak stemmen op om strenger op te treden tegen integriteitsschendingen als belangenverstrengeling, misbruik van positie, corruptie en fraude, of om preventieve maatregelen te nemen. Hoe ervaren Overijsselaars de integriteit van het lokale bestuur? Wat is de invloed van integriteitsschendingen op het stemgedrag? En hoe zou tegen integriteitsschendingen moeten worden opgetreden?

Stemgedrag beïnvloed door integriteitsschendingen

Het vertrouwen in de politiek wordt beïnvloed door integriteitsschendingen in de gemeente. Bijna 1 op de 5 (18%) Overijsselaars geeft aan niet (1%) of op een andere partij (17%) te stemmen, mede door zaken als belangenverstrengeling, misbruik van positie, corruptie en fraude. Dit aandeel is vergelijkbaar met het landelijke gemiddelde (17%).

Verscherping screening wethouders

Integriteit is dan ook voor steeds meer gemeenten een belangrijk thema, blijkt uit onderzoek van NRC. De screening van kandidaat-wethouders is de afgelopen vier jaar scherper geworden. Van de 335 gemeenten waar in maart verkiezingen werden gehouden, liet 73% een risicoanalyse uitvoeren door een extern onderzoeksbureau. In 2014 deed 34% dit.

Overijsselaars staan achter deze verscherping. Negen op de tien Overijsselaars vinden dat wethouders, net als de burgemeester, gescreend moeten worden door justitie, de Belastingdienst en de AIVD. Daarbovenop steunt driekwart van de Overijsselaars het voorstel om de burgemeester de mogelijkheid te geven een raadslid of wethouder een disciplinaire maatregel op te leggen bij niet-integer gedrag. Bijna de helft (45%) van de Overijsselaars vindt namelijk dat bestuurders onvoldoende worden gestraft bij integriteitsschendingen.

Overijsselaar positiever over aanpak integriteitsschendingen dan Nederlander

In het algemeen vindt ruim een kwart van de inwoners van Overijssel dat er voldoende wordt opgetreden tegen integriteitsschendingen. Dit aandeel is significant hoger dan gemiddeld in Nederland (26% versus 20%). Opvallend is de verdeeldheid over dit thema. Nog een kwart van de Overijsselaars vindt dat er juist onvoldoende wordt opgetreden tegen integriteitsschendingen.

Minister Ollongren kwam in maart 2018 met een aantal maatregelen om lokale bestuurders strenger te gaan screenen. Wethouders moeten verplicht een Verklaring omtrent gedrag (VOG) overleggen. Daarnaast komt er een integriteitstoets voor wethouders. Als het aan de minister ligt, komt er 'een gezaghebbende integriteitscommissie' die de burgemeester gaat bijstaan als hij of zij problemen signaleert. De Commissaris van de Koning krijgt daarnaast meer middelen om te interveniëren. Zo zou deze de bevoegdheid moeten krijgen om raadsvergaderingen bij te wonen of gemeentedocumenten in te zien.

Integriteit bestuur in Overijssel beter beoordeeld dan in Nederland

Weinig inwoners van Overijssel denken dat integriteitsschendingen meer voorkomen in de eigen gemeente dan elders. De Overijsselaars geven gemiddeld een voldoende (6,8) voor de integriteit van de bestuurders en ambtenaren van hun gemeente. De integriteit van het provinciebestuur krijgt een ietwat hoger rapportcijfer (6,9). De Nederlandse regering wordt daarentegen als minder integer gezien, met gemiddeld een 6,1 als rapportcijfer. De integriteit van alle vier de bestuurslagen wordt in Overijssel significant beter beoordeeld dan gemiddeld in Nederland.

Integriteit volgens Overijsselaars: ‘Eerlijkheid’ en ‘belang inwoners voorop stellen’

Wat verstaan Overijsselaars onder integriteit? Eerlijkheid en belang zijn woorden die voor hen belangrijk zijn binnen dit thema. Het gaat hierbij zowel om het niet handelen uit eigenbelang door ambtenaren en bestuurders, als om het vooropstellen van het belang van de inwoner. Ook het vermijden van belangenverstrengeling en vriendjespolitiek maakt hier deel van uit. Andere belangrijke elementen zijn transparantie, het nakomen van afspraken en betrouwbaarheid. De Overijsselaars wijken in hun beeld van wat integriteit zou moeten zijn niet af van de gemiddelde Nederlander.

Rol Commissaris van de Koning

De Commissaris van de Koning heeft een zorgplicht om de bestuurlijke integriteit binnen de provincie Overijssel te bevorderen. In aanloop naar de Provinciale Statenverkiezingen heeft Commissaris van de Koning Heidema daarom de Overijsselse politieke partijen gewezen op het belang van het bespreken van integriteit. Dit is in de eerste plaats de eigen verantwoordelijkheid van de deelnemende politieke partijen en kandidaten zelf. Heidema raadt hen daarom aan om binnen de eigen partij over integriteit met elkaar in gesprek te gaan en persoonlijke voorbeelden en dilemma’s bespreekbaar te maken. 19 september ging Heidema hierover in gesprek met de fractievoorzitters en bestuursvoorzitters van de Overijsselse politieke partijen. Heidema: “Niet integer handelen schaadt het vertrouwen in de overheid. Integriteit is een constante opgave en uitdaging waar wij ons allen bewust van moeten zijn. Wij zijn samen collectief en individueel verantwoordelijk. Daarom is het goed om daarover met elkaar het gesprek te blijven voeren.”