bert boerman kijkt over de vechtdijk
Gedeputeerde Bert Boerman
hester maij plant de vlag
Gedeputeerde Hester Maij plant vlag op de plek van de nieuwe meander
koeien in de vecht
Koeien zoeken verkoeling
binnevaart op de vecht
Binnenvaartschip op de Vecht

Ecologie, economie en emotie

Gepubliceerd op 19 mei 2017

Collegebezoek in Natura 2000 gebied Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht

Een haas schrikt en gaat er in hoekige bewegingen vandoor, een fazant vliegt op, in de verte blinkt het Zwarte Water, omzoomd door rietkragen, oude essen en enorme knotwilgen. Hier heet het Genne, ginds Overwaters en wie goed kijkt ziet er nog de sporen van een jaagpad, waarlangs vroeger de schepen werden getrokken.

Het oude jaagpad kan een fraai struinpad voor wandelaars worden. Het botst in de verte weliswaar op een lelijk bedrijventerrein, maar daar weet Zwartewaterlands ambtenaar Heike van Blom wel wat op: een nieuwe stadsrandvisie voor Hasselt kan straks zorgen voor een mooie groene kraag. Om de overgang van natuur naar bewoonde wereld wat te verzachten.

Het provinciebestuur was op werkbezoek in het Natura 2000-gebied Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht. Hier wordt alles met alles gecombineerd; de natuurontwikkelopgave met de opgaven voor de Kaderrichtlijn Water (KRW), ecologie en ruimte voor economische ontwikkelingen en in de slipstream komt ook cultuurhistorie en recreatie aan bod. Dat betekent samenwerken en nóg eens samenwerken. Maar waar vroeger de partners –uit de landbouw, natuur, water en recreatie- vaak lijnrecht tegenover elkaar stonden, werken ze tegenwoordig eendrachtig samen onder het motto ‘Samen werkt beter.’

Voor de ontwikkeling van de Natura 2000 gebieden in Overijssel lijkt het écht te werken. Het gebied Zwarte Water en Vecht is er een bewijs van; het ontwerp-inrichtingsplan is gereed en wordt volgende week samen met het voorontwerp PIP (provinciaal inpassingsplan) voorgelegd aan Gedeputeerde Staten. Als ze instemmen kan het besluit worden gepubliceerd voor reacties en volgt in juni een informatiebijeenkomst over het voorontwerp PIP en de inspraakmogelijkheden. Grondeigenaren die ‘geraakt’ worden door de Natura 2000-opgave, kunnen gebruik maken van een keukentafelgesprek, waar ze horen wat het betekent voor hen.

Agrarische structuurversterking en natuur gaan samen

Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht is 1.500 hectare en is in bezit van 33 grondeigenaren. Voor de planuitwerking is het Natura 2000-gebied verdeeld over tien deelgebieden in de gemeenten Zwolle en Zwartewaterland. De maatregelen voor het herstellen en versterken van de natuur bestaan uit aangepast beheer van de Kievitsbloemhooilanden en ruimte voor Hardhoutooibos. Daarnaast komt er een nevengeul, worden er natuurvriendelijke oevers aangelegd en wordt de agrarische structuur versterkt. Het doel is om in 2021 minimaal 50% van het gebied te hebben ingericht.

collegebezoek

Het inrichtingsplan richt zich op de realisatie van maar liefst 70% van de totale opgave in deze periode. ‘Agrarische structuurversterking en ecologie gaan hier hand in hand.’ zegt projectleider Vincent Klijnsma, die zijn liefde voor het gebied niet onder stoelen of banken steekt. ‘Kijk hoe prachtig mooi het hier is, de rietkragen, de kolken. Het is één van Europa’s grootste gebieden van de Kievitsbloem, heel bijzonder. Het is iets om erg trots op te zijn, dit landschap met een heel eigen identiteit. Daarom is het ook zo belangrijk dat beleving en ontsluiting van de natuur meegenomen zijn in de plannen. Mensen moeten er ook van kunnen genieten. Dat ook cultuurhistorische elementen in de ontwikkeling de volle aandacht krijgen, is evident.’ Voorstel is dan ook dat een werkgroep Beleving start in de uitvoeringsfase. Diverse betrokkenen uit het gebied maken deel uit van de werkgroep, die moet gaan kijken wat de mogelijkheden zijn voor bijvoorbeeld oude verdedigingswerken in het gebied, met een jaagpad, zogenaamde zomerkades of andere cultuurhistorische elementen.

Vertrouwenspersoon

Klaas van der Wal, de vertrouwenspersoon

Om de nieuwe natuur te kunnen inrichten, is het passen en meten . Soms kan er grond worden geruild en vallen de puzzelstukken op de plaats. Soms komen er gronden vrij, omdat boeren het bedrijf stoppen als er geen opvolging is. Klaas van der Wal bezoekt de grondeigenaren om de gevolgen van de maatregelen in het kader van Natura 2000 en het PAS door te spreken. De alternatieven af te wegen. De voormalige agrariër uit de Mastenbroekerpolder is ‘vertrouwenspersoon’ in opdracht van de partners. Hij is een bekende verschijning onder de grondeigenaren in Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht.

'De boer wil boer blijven'

‘Ruilgrond is ontzettend belangrijk in het proces. Grond, grond en nog eens grond. Grond, dat is drie e’s voor de boer: ecologie, economie en emotie. Grond is de bruidsschat. Het gaat hier om toekomstbestendige bedrijven, die de ruimte moeten hebben. Als ik daar binnenkom om te zeggen: je hebt een probleem vriend, straks mag je niet meer bemesten, dan moeten er ook alternatieven zijn. En áls er geruild of verplaatst moet worden, dan ook het liefst maar zo snel mogelijk.’ Klaas van der Wal spreekt de taal van de boeren, kent de couleur locale en de problematiek in de bedrijfstak. ‘De boer wil boer blijven, het is aan ons om draagvlak en begrip te kweken. De meeste agrariërs willen best meewerken, als we hen een goed aanbod doen. Zodat er weer toekomstperspectieven komen. Zo maak je van een bedreiging een kans!’

Naar Mastenbroek

Gert Siemon Douma is één van de particuliere grondeigenaren. Hij heeft ruim 12 hectare in de Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht. Oorspronkelijk was hij gevestigd met zijn huiskavel aan de Zwolsedijk. Door de komst van de zandwinning is het bedrijf echter in 2011 verplaatst naar Nieuwe Wetering ‘Mastenbroek’. Nu wordt het familiebedrijf geconfronteerd met de Natura 2000- en KRW-opgaven. De veldkavels die hij nu nog heeft in het Natura 2000-gebied Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht wil hij beschikbaar stellen voor de natuur, maar daar moeten voor hem bruikbare gronden voor terug komen. Dat vergt intensieve afstemming, die tot nu toe heel goed verloopt. Inmiddels worden de stallen van de oude boerderij afgebroken, en er komen vijf wooneenheden voor terug.

boer Gert Siemon Douma

Gert Siemon Douma. Door tweezijdige aantakking van de nevengeul wordt 8,5 hectare feitelijk een eiland. Landbouwkundig gebruik van deze gronden wordt beperkt door de natuurrealisatie. Voor de bereikbaarheid wordt in dat geval een dam of andere voorziening aangelegd.

Stikstofproblematiek

Natura 2000 programmaleider Stijn van Wely blikte voor de bezoekers even terug in de ontstaansgeschiedenis van de natuurontwikkelopgave in Nederland; het Natuurnetwerk Nederland (voorheen de Ecologische Hoofdstructuur) en de complexe opgave waar provincies voor staan om in opdracht van Rijk en Europa de natuurwaarden in gebieden te herstellen. ‘Het stikstofprobleem is de aanleiding geweest en die komt niet alleen van auto’s, maar ook van de mens. Die stoot gemiddeld zo’n kilo stikstof per dag uit, door roken, zweten, schoonmaakmiddelen, het hebben van huisdieren. Daarvoor is het Programma Aanpak Stikstof in elkaar gesleuteld ’

PAS Voor de komst van het PAS sneuvelden talloze vergunningen op de stikstof problematiek. Pogingen om ammoniakbanken in te richten en te ‘salderen’ liepen op niets uit, totdat er een deal tussen het Rijk, de provincies en de sectoren werd gesloten met het PAS als gevolg. Initiatieven werden weer mogelijk, mits er ‘schonere’ afspraken kwamen en mits provincies investeerden in een meer weerbare natuur. De plicht tot natuurherstel werd in Overijssel krachtig opgepakt samen met de partners. Het motto: ‘Ondernemers moeten verder kunnen’. Sinds het PAS twee jaar geleden in werking trad zijn 634 nieuwe vergunningen verleend.

De totale investering van de Natura 2000 ontwikkelopgave in de provincie Overijssel (met 24 gebieden): 750 miljoen euro. Daarbij zijn 1001 grondeigenaren betrokken en een tiental organisaties. In 2021 moet de eerste termijn (80% van de investering) zijn opgeleverd. Maatregelen kunnen gevolgen hebben voor de bestemming van gronden en het gebruik er van. Dat kan zijn door vernatting van grond of het beperken van of stoppen met bemesten. De bestemming van de grond moet dan worden gewijzigd.

Kievitsbloemhooilanden

kievietsbloem

‘Schachblume’ heten ze in het Duits. De paarsgeblokte –soms ook witte- bloemblaadjes doen denken aan een schaakbord of een kievitsei. De bloem is zeldzaam, 95% van de populatie in Nederland komt voor op de hooilanden langs het Zwarte Water en de Vecht. Het bolgewasje doet er zeven jaar over om in bloei te komen en is voor de voortplanting afhankelijk van overstromingen, hoog en laag water.

Jeroen Bredenbeek Staatsbosbeheer Kristian van Oene landschap Overijssel

Vroeger waren er getijdenverschillen door de Zuiderzee, nu geeft het IJsselmeer nog steeds hoogteverschillen in de waterstand. Dit jaar waren er meer Kievitsbloemen dan ooit. ‘Dat komt door het koude voorjaar,’ vertelt boswachter Jeroen Bredenbeek. ‘Bij warmte zijn ze sneller uitgebloeid. Overigens groeiden ze ook weer bij de Reest, we hebben ze daar geplant en dat lijkt te lukken, omdat het Reestdal in hetzelfde watersysteem zit met overstromingen.’

Natura 2000 in Overijssel

In Nederland zijn ruim 160 Natura 2000-gebieden. Hiervan zijn er 24 in (een deel van) Overijssel te vinden. In en nabij de Natura 2000-gebieden ligt echter een complexe opgave. Binnen een termijn van 6 jaar na invoering van het Programma Aanpak Stikstof (PAS) op 1 juli 2015 moet ongeveer 80% van deze doelen zijn gerealiseerd. Dit vraagt een efficiënte en effectieve aanpak waarbij het gebiedsproces, ruimtelijke plannen, vergunningverlening en procedures van overheden, zoals provincie, gemeenten en waterschappen goed op elkaar zijn afgestemd.

weiland bij de vecht

Dit jaar worden de meeste planuitwerkingen afgerond. Uiterwaarden Zwarte Water en Vecht is het eerste gebied dat de maatregelen en effecten ervan vertaald in een ruimtelijk plan. De (herstel)maatregelen kunnen namelijk gevolgen hebben voor de bestemming van gronden of het gebruik ervan. Als GS instemmen met het voorontwerp PIP, wordt het besluit gepubliceerd voor reacties. Grondeigenaren die ‘geraakt’ worden door de Natura 2000-opgave, kunnen gebruik maken van een keukentafelgesprek, waar ze horen wat het betekent voor hen. De andere Natura 2000-gebieden in Overijssel zullen volgen.

debloemen